Dünən bələdiyyələrə subvensiyanın verilməsi ilə bağlı bəzi məqamlara həsr etdiyim yazı sosial media üzərində ciddi müzakirələr yaradıb. Qeyd olunan fikirlərin müəlliflərinin bir çoxları vaxt ilə bələdiyyədə çalışmış, bələdiyyə sistemi haqqında bilgiləri olan insanlardır. Müzakirələrə qatıldıqlarına görə, onların hər birinə təşəkkürümü bildirirəm. Hər birinin qeyd etdiyi məqamları  bir daha oxucuların diqqətinə çatdırıram. Üç fərqli fikirdən sonra öz fikirlərimi də Sizlərlə bölüşəcəyəm.

*******

Uzun illər  bələdiyyələrdə vergi xidmətinin rəhbəri olmuş, hazırda müstəqil ekspert kimi fəaliyyət göstərən Tərlan İsmayılov yazır:

“Vüqar müəllimin yazısında qaldırılan narahatlıqlar ilk baxışda haqlı təsir bağışlaya bilər. Ancaq mətnin alt qatına enəndə əsas problem üzə çıxır: məsuliyyət yenə də bələdiyyənin öz üzərindən götürülüb başqasının üzərinə yüklənməyə çalışılır. Əgər bələdiyyə subvensiya almaq istəyirsə, bunu canfəşanlıqla, təşəbbüslə, peşəkarlıqla etməlidir. Bu qədər sadə. Maliyyə Nazirliyi burada vasitəçi maliyyə qurumudur. Onun işi pulu bölüşdürməkdir, layihə yazmağı öyrətmək yox. Bu yanaşmanı dəyişmədən heç bir sistem işləməyəcək. Bu gün ölkədə bələdiyyələr üçün layihə yazmağı öyrədən, treninqlər keçirən, sertifikatlar verən, hətta birbaşa layihə hazırlamaqda kömək edən QHT-lər və ekspert şəbəkələri mövcuddur. Bələdiyyə sədri bunlardan xəbərsizdirsə bu, nazirliyin yox, onun öz problemidir. Xəbəri olub iştirak etməyibsə bu artıq idarəetmə bacarıqsızlığıdır. 25 ildən çox vaxt keçib! “gözləyək, öyrətsinlər, izah etsinlər” mərhələsi üçün müddət artıq çoxdan bitib. İndi mərhələ başqadır, ayağa qalxmaq, qolları çırmalamaq və daşdan da pul çıxarmaq mərhələsidir.

Subvensiya almış bələdiyyələr var. Deməli, sistem mümkündür. Deməli, problem “şəraitdə” yox, iradədə və bacarıqdadır. Əgər hansısa bələdiyyə subvensiya alıbsa, təcrübəsini digər bələdiyyələrlə bölüşsün. Bu qədər primitiv, bu qədər sadə.

Günahı daim mərkəzdə, nazirlikdə, sistemdə axtarmaq bələdiyyəni inkişaf etdirmir. Əksinə, onu asılı, passiv və məsuliyyətsiz vəziyyətdə saxlayır. Əgər bələdiyyə həqiqətən yerli özünüidarəetmə orqanıdırsa, bunu ilk növbədə öz davranışı ilə sübut etməlidir. Yox əgər hələ də “bişirib qabağımıza qoysunlar” düşüncəsindəyiksə, onda nə subvensiya, nə dotasiya, nə də sistem müzakirəsi səmimidir. Reallıq budur. Qalanı isə özümüzü aldatmaqdır.”

*******

Quba rayonu Tüləkəran bələdiyyəsinin sədri Rauf Hsüynov isə məsələyə belə münasinət bildirir. Qeyde edəki ki, Tüləkəran bələdiyyəsi 2024 cü il subvensiya müsabiqəsinin qailiblərindən biridir:

 “Bələdiyyələrin dayanıqlı büdcə gəlirlərinin əldə olunması üçün ənənəvi mənbələrdən istifadəyə paralel olaraq yerli istehsal sahələrinin, bələdiyyə müəssisələrinin yaradılmasi mütləqdir. Bu müəssisələrin yaradılmasında dövlət dəstəyi kifayət qədərdir. Lakin bu müəssilərin yaradılması, mərkəzi büdcədən subvebsiya, subsidiya və dotasiya alınması üçün müraciət edilərkən diqqət olunması məqamlar vardır. Əksər hallarda müraciətlər zamanı yaradılması planlaşdırılan müəssisələrin yaxın və uzaq müddətlərdə iqtisadi rentabelliliyi, rəqabətə dayanıqlı olub olmaması, yerli məşqulluğa verəcəyi töhfələr və digər xüsusiyəətlər nəzərə alınmadan hazırlandığından layihələr kağız üzərində qalmadan o üzə keçə bilmir.

Müraciət olunarkən “qaz vurub qazan doldurmaq” deyiləndə əməldə icra oluna biləcək, gecə gündüz bu müəssisənin qurulması üçün çalışmağı gözə aldıqdan sonra müraciət olunulması doğru olar. Belə olan hallarda vəsaitin ayrılması mümkün olur"

*******

Digər bir oxucumuz uzun illər bələdiyyə sahəsində çalışımış xanım  Rövşanə Quliyevanın münasibətini isə belə bildirib:

 “Hörmətli Vüqar müəllim, cox haqlı olaraq, ölkəmizdə bələdiyyələrə qarşı olan bu mövcud biganəliyin ictimaiyyətə catdırdıgınız, fikirlərinizlə və doğru iradlarınızla tam razıyıq və mövqeyinizi dəstəkləyirik! Bir vətəndaş və 28 il dövlət qulluqçusu olaraq, sənədlərlə bağlı işlərdə, Daşınmaz Əmlak və Torpaq Komitəsi, bələdiyyə kimi qurumlarda çalışmış, bu işlərdə müəyyən təcrübəsi olan bir kadr kimi mövzu barədə fikrimi bildirərək, vətəndaşları narahat edən problemlərin aradan qaldırılması üçün ölkəmizdə yeniliklər edən, Cənab Prezidentimizin tapşırığına əməl olunması üçün, artıq müvafiq qurumlardan bu sahədə gördükləri işlər barədə hesabatların alınmasına ciddi ehtiyac yaranmışdır! Maliyyə Nazirliyinindövlət büdcəsindən bələdiyyələr üçün nəzərdə tutulmuş 1. 550 000 vəsaitin nə üçün bələdiyyələrə ayrılmaması və ayrılmış bu vəsaitin hara təyin olunması, indiyə kimi subvensiya layihələrinə ayrılmış bələdiyyələrin işləri, layihəsinə ayrılmış vəsaitlərin nəyə xərclənməsinin hesabatları xalqa açıqlanmalıdır! Ciddi bir sual yaranır, bizim ölkəmizdə nə üçün bələdiyyələrə özünü maliyyələşdirən bir qurum kimi yanaşılır?! Bələdiyyələrin fəaliyyətinə demək olar ki, yetərincə diqqət və qayğı göstərilmir?! Halbuki, bütün sivil ölkələrdə bələdiyyələr vacib bir qurum sayılır və onların iş prinsiplərində coxlu səlahiyyətləri mövcuddur. Onu da qeyd edim ki, Konstitusiyamızın xüsusi maddəsində qeyd olunduğu kimi, ölkəmizdə torpağın ilkin sahibi məhz bələdiyyələrdir!! Yalnız bələdiyyələr torpaqlarla bağlı qərar vermək hüququna malikdirlər! Təyinatına görə ayrılmış torpagların hansı sahədə istifadə olunmasına məhz bələdiyyələr qərar vermək hüququndadırlar! Məhz belədirsə, nə üçün hökumət qərarlarını icra edən orqan İcra Hakimiyyətləri torpaqla bağlı bütün işlərdə önəmli rol oynayaraq, torpaqların müəyyən istifadəsinə razılıq və ya qadağalar qoyaraq, sanki torpaqların qanuni sahibkarı kimi fəaliyyət göstərirlər?! Beləliklə, elə həmən o Maliyyə Nazirliyi və digər qurumlardan qarşılıqlı maddi maraga görə, daim diqqət , hər cür dəstək və qayğı görürlər. Düşünürəm, bu işlərdə şəffaflıqdan söz belə gedə bilməz, əksinə "çirkli pulların yuyulması" , müəyyən əlbirliklə qara işlərdə əməkdaşlıq, maddi maraq hesabına müəyyən işlərə dəstək və ya qanunsuz qadağalar kimi halların olması danılmazdır! Zənnimcə, bütün bu haqsızlıqları aradan qaldırılması üçün mövcud vəziyyəti lazımı səviyyədə açıqlamaqla, müvafiq orqanların bu işlərinin aydınlaşdırması üçün, bələdiyyələrin bu acınacaqlı vəziyyəti barədə və vətəndaş məmnunluğu uğrunda tapşırıqlar verən, xalqımızın rifahı üçün çalışan, xilaskarımız Cənab Prezidentimizə ətraflı məlumat verilməlidir! Yalnız möhtərəm Prezidentimizin tapşırığına əsasən bələdiyyələrə hər cür mane olan və bir - birilə maddi maraga əsasən, əməkdaşlıq edən bu qurumların hesabatları üzə çıxar və şəffaflıq təmin olunaraq, nəhayət ki, bələdiyyələrə lazımı dəstək , qaygı göstərilə bilər”

 ******

İndisə yazılanlara belə münasibət bildirmək istərdim.

İlk olaraq bu prosesdə bələdiyyə sədrlərinin üzərilərinə getməyi qəbul etmirəm. Çünki bu prosesin icrasında bələdiyyə sədrlərinin rolu sıfıra bərabərdir. Sadəcə hər bir bələdiyyə sədri bu prosesdə iştirakçı olmağa maraqlı ola bilər. Odur ki, müxtəlif çıxış yolları axtara bilərlər. Bu da təbiidir. Nə isə... Mətləbdən uzaqlamayım...

Bizim məqsədimiz bələdiyyə sisteminin üzləşdiyi istənilən bir problemi ictimailəşdirmək və onun həllinə nail olmaqdır. Yazıda qaldırılan suvbensiya məsələsinə gəlincə, deməliyəm ki, subvensiya layihələrinə büdcədən maliyyə ayrılması məsələsi öz başlanğıcını  qanunvericilik qaydasında 2018-ci ildən götürür. Həmin vaxt bu vəsaitin həcmi bir milyon manat idi.

Birincisi qeyd edim ki, subvensiya layihələrinə maliyyə ayrılmasının əsas məqsədi bələdiyyələrə dayanıqlı maliyyə mənbəyinin yaradılmasına dəstək verməkdir. Yəni layihə icra olunur və nəticədə bələdiyyəyə əlavə maliyyə vəsaiti daxil olur. Demək qanunverilik qaydasında edilən dəyişiklik ondan xəbər verir ki, dövlət subvensiya layihələrinə maliyyə ayırmaqla bələdiyyələrə əlavə maliyyə mənbəyinin yaradılmasında maraqlıdır və bununla  da bələdiyyələrə bir növ kömək göstərmiş olur. Məqsəd aydındır. Bu prosesin icracısı isə birbaşa Maliyyə nazirliyinə həvalə edilib.

Sual olunur, nazirlik bu prosesi indiyədək  necə həyata keçirib? İctimaiyyətin bu prosesdən xəbəri olubmu? Seçici bilibmi ki, onun səs verdiyi bələdiyyə subvensiya müsabiqəsinin qalibi olub. Onu ilk növbədə hansı qurum elan etməli idi?

Yəni şəffaflığın təmin edilməməsi göz önündədir. Büdcə vəsaitini ayıran Maliyyə nazirliyi, müsabiqəni keçirən Maliyyə nazirliyi, qalibi elan edən Maliyyə nazirliyidirsə biz əvvəlcə hansı orqana sorğu göndərməliyik. Sözsüz ki, Maliyyə nazirliyinə.

Sözüm ondadır ki, Ədliyyə nazirliyi inzibati nəzarət orqanı kimi prosesin icrasının qanuniliyə cavabdehlik daşıyır. Bəs büdcə vəsaitinin ayrıan orqan bu prosesdə niyə məsuliyyət daşımamalıdır. Axı maliyyə şəxsi büdcədən deyil, məhz dövlət büdcəsindən  ayrılır.

Beləliklə, 7 il ərzində Maliyyə nazirliyi bu müsabiqəni necə gəldi keçirib və maliyyə necə gəldi paylaylb. Konkret.

Yeddi il ərzində təxminən 35 bələdiyyə subvensiya müsabiqəsinin qalibi olub. Və prosesi bir qədər dərindən izlədikdə istər-istəməz aşağıdakı suallar yaranır:

1) Hər il keçirilən müsabiqənin qaliblərin siyahısı nazirlik tərəfindən açıqlanıbmı?

2) Qaliblərin təqdim etdiyi layihələrə hansı ekspertlər rəy  verib, bilən varmı?

3) Kifayət qədər böyük məbləgdə olan vəsait bələdiyyə büdcəsinə hansı forma və məzmunda köçürülrüb, bilən varmı.

4) Layihənin icrası ilə, gedişi ilə bağlı  nazirlikdə hər hansı məlumat varmı. Yəni nazirlik ayırdığı büdcə vəsaitlərinin necə və hansı şəraitdə xərcləndiyindən xəbəri və ya məlumatı olubmu?

5) Hər ilin yekunu olaraq nazirlik müsabiqə qalibləri ilə görüş keçirib layihənin icrası ilə bağlı qiymətləndirmə aparıbmı?

6) Nazirlik ayırdığı büdcə vəsaitinin geri qaytarılması barədə reaksiyası necə olub?

7) Nazirlik bilirmi ki,  dayanıqlı maliyyə mənbəyinin yaradılması üçün qalib elan etdiyi neçə bələdiyyənin işini müvafiq orqanlar  araşdırır?

Suallar çox, cavabı isə yoxdur.

Bizim əsas xahişimiz, təkrar olaraq qeyd edirəm ki,  bu  prosesin icrasında şəffaflığın təmin edilməsidir. Nazirlik nə qədər yaxasını kənara çəksə də, əsas məsuliyyət məhz bu qurumun üzərindədir. Yəni nazirlik rəsmiləri  vaxtında bu prosesə qeydi-ciddi yanaşmasaydılar, bu gün 35 bələdiyyənin hər birində dayanıqlı maliyyə mənbəyi yaranmış olardı. Təəssüf ki, qalib bələdiyyələrdə  monitorinq aparılmış olsa, qalib elan edilənlərin yalnız 50 faizinin bu gün azda olsa  yerli büdcəyə  əlavə vəsait əldə edə bildiklərinin şahidi olarıq. Ancaq belə olmalı deyildi axı. Məhz bu cür məsuliyyətsizlik və yumşaq desəm prosesə qeydi- ciddi yanaşma nəticədə cari ildə subvensiya layihələrinə baxılmamış saxlanıldı.

Dostlar, təkrar edirəm bizim fikrimiz prosesdə şəffaflığın təmin edilməsidir. Göründüyü kimi, bu təminat olmayıb. Büdcə də təsdiq edilən məbləğın ayrılmaması ilə nazirlik bu dəfə özünü bir növ  sığortalamış kimi görünür. Prosesdə yeniliklərin olmaması, prosesin onlayn qaydada icrası barədə fikirlər səslənmir.

Ancaq mən  bundan əvvəlki yazılarımda da qeyd etmişdim ki, əslində bələdiyyələrə bu şəkildə  dotasiyanın və subvensiyanın ayrılmasına ehtiyac yoxdur. Ortada bir təcrübə var.  Yəni QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyi son iki ildə elə bir sistem qurub ki, əvvəlki illərdə yaranmış neqativi tam şəkildə aradan qaldırıb. Sual olunur necə? Prosesi onlayn şəkildə, şəffaf keçirməklə. Layihə onlayn keçirilir, icrasına onlayn şəkildə nəzarət olunur, hətta layihə onlayn imzalanır və yekun aktı da onlayn bağlanır, lakin əvvəlcə bütün QHT-lərə infosessiya keçirilir və yaranmış suallara aydınlq gətirilr. 

Ancaq biz əvvəl irəli sürdüyümz təklifi bir daha səsləndiririk. Yəni biz dövlət tərəfindən ayrılan vəsaiti ümumiləşdirib onu təsis ediləcək  “Bələdiyyələrin inkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu”na ayıra bilərik. Fond ozü həm dotasiyanı, həm də subvensiyası onlayn şəkildə, QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin təcrübəsindən yararlanaraq ehtiyacı olan bələdiyyəyə dotasaiya ayırır, həm də  subvensiya  müsabiqəsi keçirir və icrasına nəzarət edir. Bu gün illik büdcəsi 500 min manatdan artıq olan bələdiyyəyə dotasiya ayırmağın nə mənası var. Bununla da Maliyyə nazirliyini həm bu ağır məsuliyyət  yükündən azad edir, həm də bələdiyyələr arasında gəzən  söz söhbətlər bağlanır, sonda  isə bələdiyyələr həqiqətən layihə yazmağı öyrənir və özlərinə dayanıqlı maliyyə mənbəyini qeyd-şərtsiz  yarada bilir.

Vəssalam.

P.S. Bu yazıda mən müəyyən məsələləri  nəzərə alıb bəzi məqamlara toxunmadım.

Vüqar Tofiqli